साउन १५ मा खीर खाएर पर्वको स्वाद: स्वास्थ्य, परम्परा र संस्कृतिको मीठो संगम

काठमाडौं – नेपाली समाजमा आज साउन १५, विशेष रूपमा खीर खाएर मनाउने चलन रहेको पर्वको रूपमा मनाइँदैछ। वर्षा ऋतुको मध्यमा पर्ने यस दिनलाई नेपाली परम्परामा स्वास्थ्य, शुभकामना र सामाजिक मेलमिलापको दिन मानिन्छ। असार १५ को दही च्युरा खाएर श्रमको सम्मान गरिएको भएझैं, साउन १५ को खीर खानु प्रकृतिसँगको सामिप्य र आरोग्यको प्रतीक मानिन्छ।

साउने झरी र खीरको सम्बन्ध

साउन महिनामा लगातार झरी परिरहने हुँदा शरीरलाई सन्तुलनमा राख्न दूध, मरमसला र विभिन्न सुपाच्य खाद्यपदार्थ मिसाएर बनाइने खीर स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मानिन्छ। धर्मशास्त्रविद् तथा नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका पूर्वअध्यक्ष प्राडा रामचन्द्र गौतमका अनुसार, “साउन महिनामा गाईभैँसीले धेरै दूध दिन्छन्, त्यसैले बढी दूध उपलब्ध हुने भएकाले सामाजिक रुपमा खीर खुवाउने परम्परा बसेको हो।”

उनले थपे, “खीरलाई संस्कृतमा ‘पायस’ भनिन्छ र यो सात्विक आहारको रूपमा देव र पितृ कार्यमा समेत अर्पण गरिन्छ। यसको प्रयोग श्राद्ध, तर्पण र यज्ञजस्ता धार्मिक कार्यहरूमा अनिवार्य हुन्छ।”

शिव र खीरको आध्यात्मिक सम्बन्ध

साउन महिना भगवान् शिवलाई समर्पित मानिन्छ। शिवलाई दूध, दही, घ्यू, चिनी र मह मनपर्ने भएकाले, दूधमा आधारित परिकार खीर पनि विशेष रूपमा चढाइने चलन छ। यिनै कारण साउनको मध्य अर्थात् साउन १५ मा खीर खाने चलनलाई धार्मिक महत्वसँग पनि जोडिएको देखिन्छ।

खीरका विविध स्वाद र बनाउने परम्परा

खीर परम्परागत रूपमा चामल, दूध, चिनी र मसला हालेर बनाइन्छ। तर अहिले मकैको खीर, सावधाना खीर, सेवई खीर, गाजर खीर जस्ता परिकार पनि चलनमा छन्। विशेषगरी सावधाना (साबुदाना) लाई फलफूलकै वर्गमा राखिने भएकाले, व्रत-उपवासमा यसको प्रयोग गर्नेसमेत गरिन्छ। हरियो मकैको समय भएकाले साउन १५ मा मकैको खीरको स्वाद छुट्टै मानिन्छ।

लौकिक चलन र सामाजिक सम्बन्ध

नेपाली समाजमा वर्षका महत्वपूर्ण महिनाका १५ गते विशेष खानपिन गरेर इष्टमित्र, छोरीचेली, आफन्तलाई बोलाएर सामूहिक रूपमा खुवाउने चलन छ। असार १५ मा दही च्यूरा, भदौ १५ मा पोलेको मकै, पुस १५ मा घ्यू-खट्टे, माघ १५ मा मालपुवा यस्तै लौकिक पर्वहरू हुन्।

राष्ट्रिय खीर दिवसको मान्यता

यस परम्परालाई जीवन्त राख्न राष्ट्रिय दुग्ध विकास बोर्डले साउन १५ लाई ‘खीर दिवस’ का रूपमा मनाउँदै आएको छ। दूधजन्य उत्पादनको प्रवर्द्धनका लागि यो दिनलाई प्रचार–प्रसार गरिएको हो।

निष्कर्षमा, साउन १५ मा खीर खाने परम्परा केवल स्वादको विषय मात्र नभई स्वास्थ्य, संस्कार, संस्कृति र आत्मीय सम्बन्धलाई बलियो बनाउने चलन हो। हरेक चम्चा खीरले हाम्रो परम्पराको मिठास सम्झाउँछ — जसले हाम्रा सामाजिक जरा, धर्म, र स्वास्थ्यलाई मजबुत बनाउने काम गर्छ।

हजुर कता?

रमाईलो र मनोरञ्जन खोज्दै हुनुहुन्छ?
भिडियो, गीत–सङ्गीत र सकारात्मक उर्जाले भरिपूर्ण सामग्री हेर्न चाहनुहुन्छ भने Chiranjivi Bhandari YouTube च्यानल मा आजै जोडिनुहोस् ! 🎬🎶

मन छुने भिडियोहरू यहीं छन्:
Chiranjivi Bhandari YouTube Channel

सम्पूर्ण समाचार र रमाईलोका लागि:
CB Nepal फेसबुक पेज
रमाईलो कुरा फेसबुक पेज
CBNepal YouTube च्यानल

हामी तपाईंलाई मनोरञ्जनका साथसाथै पलपलको सूचना, समाचार र सामाजिक अपडेटहरू दिने निरन्तर प्रयासमा छौं।

आउनुहोस्, काँधमा काँध मिलाएर हातेमालो गरौँ।
Like, Share, Follow अनि Subscribe गर्न नबिर्सिनु होला है हजुर!

1. Na Jiuna Sake Na Marna Sake – Satya Raj Acharya & Chiranjivi Bhandari

2. Nai Nabhana – New Nepali Dancing Song 2024

3. Timi Sangai Huna – Love Song by Milan Newar & Chiranjivi Bhandari

4. Tum Dil Ki Dhadkan Mein – Unplugged Cover by Chiranjivi Bhandari (2019)

5. Bistarai Bistarai Timi Meri – Melina Rai & Chiranjivi Bhandari